W ostatnich latach coraz częściej mówi się o współwystępowaniu ADHD i autyzmu. Wiele osób opisuje doświadczenia, które nie mieszczą się wyłącznie w jednej diagnozie – z jednej strony zmagają się z trudnościami uwagowymi czy impulsywnością, z drugiej doświadczają cech typowych dla autyzmu, takich jak intensywne zainteresowania, potrzeba przewidywalności czy trudności komunikacyjne. Jak jednak opisać ten złożony obraz? Odpowiedzi na to pytanie poszukiwała dr Anna Papińska z Uniwersytetu SWPS w badaniu opublikowanym w 2026 roku w czasopiśmie „Psychiatria Spersonalizowana”.
Spis treści:
- Czym jest monotropizm?
- Jak przebiegało badanie?
- Trzy profile funkcjonowania
- A co z monotropizmem?
- Dlaczego te wyniki są ważne?
- Co to oznacza dla praktyki?
Czym jest monotropizm?
Choć termin „monotropizm” może brzmieć specjalistycznie, odnosi się do czegoś, czego wiele osób doświadcza na co dzień. To sposób funkcjonowania uwagi, w którym zasoby poznawcze koncentrują się bardzo intensywnie na niewielkiej liczbie tematów, zainteresowań lub bodźców. Zamiast rozpraszać uwagę między wieloma sprawami jednocześnie, osoba monotropowa może „zanurzać się” w wybranym obszarze bardzo głęboko.
Przykładowo, osoba może rozpocząć czytanie o interesującym ją zagadnieniu i po kilku godzinach odkryć, że całkowicie straciła poczucie czasu. Innym razem może być tak skupiona na wykonywanym zadaniu, że nie zauważy głodu, zmęczenia czy rozmowy toczącej się obok. Takie intensywne skupienie bywa źródłem satysfakcji, kreatywności i eksperckiej wiedzy, ale może też utrudniać elastyczne przełączanie się między zadaniami lub reagowanie na zmieniające się wymagania otoczenia.
Według teorii monotropizmu ten sposób przetwarzania uwagi może pomagać zrozumieć niektóre doświadczenia osób autystycznych, takie jak głębokie zainteresowania czy trudność z odrywaniem się od ważnego tematu. Jednocześnie może tłumaczyć zjawiska obserwowane u części osób z ADHD, zwłaszcza tzw. hiperfokus, czyli okresy bardzo intensywnego skupienia na aktywności, która jest szczególnie interesująca lub angażująca.
To właśnie dlatego badacze coraz częściej zastanawiają się, czy monotropizm nie jest jednym z procesów poznawczych, które częściowo łączą doświadczenia osób z ADHD i autyzmem, zamiast należeć wyłącznie do jednej z tych grup.
Jak przebiegało badanie?
Autorka postawiła pytanie, czy monotropizm może być jednym z elementów pomagających zrozumieć, dlaczego ADHD i autyzm tak często współwystępują.
W badaniu uczestniczyło 101 osób dorosłych w wieku od 18 do 58 lat, które były w trakcie lub po zakończeniu kompleksowej diagnostyki ADHD i/lub autyzmu. Oceniano u nich objawy ADHD, cechy autystyczne oraz poziom monotropizmu przy pomocy wystandaryzowanych narzędzi diagnostycznych.
Następnie zastosowano analizę profili latentnych – metodę statystyczną pozwalającą znaleźć grupy osób o podobnych wzorcach funkcjonowania. Zamiast przypisywać uczestników wyłącznie do kategorii „ADHD” lub „ASD”, badaczka sprawdziła, jakie konfiguracje cech rzeczywiście pojawiają się w badanej grupie.
Trzy profile funkcjonowania
Analiza pozwoliła wyodrębnić trzy grupy.
1. Profil ADHD
Pierwszą grupę tworzyły osoby z wyraźnymi trudnościami związanymi z koncentracją uwagi zarówno w dzieciństwie, jak i w dorosłości, ale bez podwyższonego nasilenia cech autystycznych. Był to obraz najbardziej zbliżony do klasycznego ADHD.
2. Profil mieszany ADHD–ASD (AuDHD)
Druga grupa wyróżniała się jednoczesnym występowaniem nasilonych cech ADHD i autyzmu. Osoby te zgłaszały trudności z koncentracją, większą impulsywność, a także wyraźniejsze problemy komunikacyjne i bardziej intensywne zainteresowania.
To właśnie ten profil najbliżej odpowiada temu, co społeczność neuroatypowa często określa mianem AuDHD – współwystępowania cech ADHD i autyzmu. Autorka podkreśla jednak, że nie jest to odrębna jednostka diagnostyczna, lecz opis współistniejących cech obu neurotypów.
3. Profil o niskim nasileniu cech
Trzecia grupa obejmowała osoby, które uzyskiwały niższe wyniki we wszystkich badanych obszarach. Nie oznacza to całkowitego braku cech neurorozwojowych, ale raczej ich mniejsze nasilenie lub skuteczniejsze strategie adaptacyjne.
A co z monotropizmem?
Najciekawszy wniosek dotyczył właśnie monotropizmu.
Badaczka nie stwierdziła istotnych statystycznie różnic między trzema profilami pod względem poziomu monotropizmu. Innymi słowy – sam monotropizm nie pozwalał jednoznacznie odróżnić osób z ADHD od osób z autyzmem czy od grupy o niższym nasileniu cech.
Jednocześnie najwyższe wyniki w zakresie monotropizmu odnotowano właśnie w profilu mieszanym ADHD–ASD.
Zdaniem autorki może to sugerować, że monotropizm nie jest cechą charakterystyczną wyłącznie dla autyzmu ani wyłącznie dla ADHD. Być może staje się szczególnie widoczny wtedy, gdy cechy obu tych neurotypów współwystępują.
Dlaczego te wyniki są ważne?
Badanie Anny Papińskiej wpisuje się w coraz silniejszy trend odchodzenia od sztywnego myślenia kategoriami diagnostycznymi na rzecz patrzenia na człowieka przez pryzmat profilu funkcjonowania. Zamiast zadawać pytanie „czy to ADHD, czy autyzm?”, coraz częściej pytamy: „jakie cechy i potrzeby współwystępują u tej osoby?”.
Wyniki przypominają również, że u dorosłych osób obraz ADHD i autyzmu może być trudny do uchwycenia. Nakładanie się objawów, wieloletnie maskowanie oraz rozwijane przez lata strategie kompensacyjne sprawiają, że tradycyjne podejście diagnostyczne nie zawsze oddaje rzeczywiste doświadczenia danej osoby.
Co to oznacza dla praktyki?
Autorka podkreśla, że diagnostyka osób dorosłych powinna obejmować wiele obszarów funkcjonowania jednocześnie: uwagę, impulsywność, komunikację, relacje społeczne, przetwarzanie sensoryczne oraz intensywne zainteresowania. Szczególnie ważne jest uwzględnianie historii rozwojowej i możliwego maskowania trudności.
Choć badanie nie daje jeszcze ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy monotropizm jest „łącznikiem” między ADHD a autyzmem, pokazuje, że może on stanowić ważny element opisu funkcjonowania osób z profilem AuDHD. To kolejny krok w kierunku lepszego rozumienia złożoności neuroatypowych doświadczeń dorosłych.
Źródło: Papinska, Anna. (2026). Czy monotropizm łączy ADHD i ASD? Analiza profili latentnych u osób dorosłych. Psychiatria Spersonalizowana. 5. e8-e18.
